Bát Tràng – cái tên từ lâu đã trở thành niềm tự hào của người Việt, được nhắc đến như một biểu tượng của tinh hoa nghề gốm truyền thống. Nhưng ít ai biết rằng, để làng gốm này trở thành một di sản văn hóa sống động như hôm nay, là công ơn của những vị tổ nghề – người khai mở, đặt nền móng cho nghề gốm và thổi hồn vào từng thớ đất quê hương. Hãy cùng Quà tặng Sứ Việt ngược dòng thời gian, về với thế kỷ mình với đất, với lửa, và với giấc mơ về một làng nghề trường tồn.
Những vị tổ nghề, hành trình từ Bồ Bát đến Bát Tràng
Theo truyền thuyết, tổ nghề gốm Bát Tràng là ba vị tiền hiền đến từ làng Bồ Bát, thuộc vùng đất Ninh Bình trù phú. Vào thời nhà Lý, khi đất nước bước vào giai đoạn ổn định, ba vị tổ – đứng đầu là cụ Nguyễn Ninh Tràng , cùng hai người bạn đồng hành, đã dẫn một nhóm dân làng di cư dọc theo dòng sông Hồng để tìm kiếm vùng đất mới.
Sau nhiều ngày lênh đênh, họ đến vùng đất thuộc Gia Lâm ngày nay. Tại đây, các cụ nhận thấy đất đai có nguồn đất sét trắng mịn rất đặc trưng, phù hợp cho việc làm gốm. Kết hợp với vị trí nằm ngay bên sông Hồng, con đường giao thương huyết mạch thời bấy giờ, Bát Tràng nhanh chóng trở thành miền đất hứa để các cụ định cư, dựng lò và làm nghề. Tên làng Bát Tràng ra đời từ đó, mang ý nghĩa “vùng đất làm ra những sản phẩm gốm bát (chén) tinh xảo”.
Giấc mơ thần linh và nền móng của một làng nghề
Câu chuyện về tổ nghề không chỉ là hành trình lập làng, mà còn hé lộ những khoảnh khắc kỳ diệu, nơi tâm hồn người thợ kết nối với đất trời. Truyền thuyết kể rằng, khi những ngày đầu lập nghiệp còn khó khăn, cụ Nguyễn Ninh Tràng đã có một giấc mơ kỳ lạ. Trong mơ, một vị thần đã chỉ dẫn cụ cách xây dựng lò bầu – loại lò nung hình vòm giữ nhiệt tốt, giúp gốm chín đều hơn.
Không chỉ vậy, vị thần còn dạy cụ cách pha chế men từ tro trấu, vỏ sò và các nguyên liệu tự nhiên khác. Công thức ấy tạo nên lớp men đặc trưng, bóng bẩy và bền đẹp, làm nên thương hiệu gốm Bát Tràng. Khi tỉnh dậy, cụ áp dụng những điều học được từ giấc mơ và mẻ gốm đầu tiên thành công rực rỡ. Từ đó, lò gốm Bát Tràng không chỉ đỏ lửa mà còn cho ra đời những sản phẩm nổi danh, được vua chúa và các gia đình quyền quý ưa chuộng.
Người dân Bát Tràng tin rằng, đó chính là sự phù trợ của tổ nghề – những vị thần đã trao cho họ kiến thức, kỹ năng và cả niềm tin để duy trì va phát triển nghề gốm qua hang trăm năm.
Tín ngưỡng tổ nghề: Sợi dây kết nối quá khứ và hiện tại
Tại làng Bát Tràng, tín ngưỡng thờ tổ nghề không chỉ là một phong tục, mà còn là sự tri ân sâu sắc đối với những người đã khai sáng con đường của cả một cộng đồng. Đình làng Bát Tràng, nơi thờ ba vị tổ nghề, là trung tâm văn hóa và tâm linh của cả làng.
Hàng năm, vào ngày 15 tháng 2 âm lịch, dân làng tổ chức lễ hội lớn để tưởng nhớ các cụ tổ. Lễ hội bắt đầu bằng nghi thức rước kiệu, với kiệu thờ ba vị tổ được trang trí lộng lẫy, đi qua các con đường trong lang. Tại đình làng, người dân dâng hương, đọc văn tế và cầu mong tổ nghề phù hộ để lò gốm luôn đỏ lửa, sản phẩm làm ra ngày càng đẹp và bền.
Phần hội là dịp để cộng đồng cùng vui chơi, thi tài làm gốm vaà tổ chức các trò chơi dân gian. Đây không chỉ là ngày lễ để tri ân tổ nghề, mà còn là dịp để các thế hệ trẻ hiểu thêm về cội nguồn, tiếp nối truyền thống mà cha ông đã dày công vun đắp.
Hồn gốm Bát Tràng: Kết tinh từ đất, lửa và trái tim người thợ
Con đường từ đất sét thô sơ đến những sản phẩm gốm sứ tinh xảo là một hành trình của sự sáng tạo không ngừng nghỉ. Nghề gốm ở Bát Tràng không chỉ là một công việc, mà còn là nghệ thuật, là tâm hồn của những người thợ gốm.
Mỗi sản phẩm gốm ra đời đều mang trong mình hơi thở của đất, của lửa và cả bàn tay tài hoa, tỉ mỉ của nghệ nhân làng Bát Tràng. Những chiếc bình, chiếc bát, hay những tác phẩm gốm trang trí không chỉ là đồ vật sử dụng hằng ngày, mà còn là câu chuyện về lịch sử, về văn hóa, và về sự trường tồn của một làng nghề.
Người dân Bát Tràng vẫn luôn nhắc nhở con cháu rằng: “Gốm không chỉ là nghề, mà còn là hồn cốt của làng”. Điều này giải thích vì sao dù trải qua bao thăng trầm, nghề gốm ở Bát Tràng vẫn tồn tại và vươn xa, trở thành một phần không thể thiếu trong bản sắc văn hóa Việt Nam.
Câu chuyện về tổ nghề Bát Tràng là câu chuyện của những con người tiên phong, những người đã đặt những viên gạch đầu tiên để tạo nên một làng nghề rực rỡ. Đó là câu chuyện của niềm tin, của sự kiên nhẫn và tình yêu nghề, được truyền lại qua hàng trăm năm để hôm nay, mỗi sản phẩm gốm Bát Tràng đều là một di sản.
Nếu có dịp ghé thăm Bát Tràng, hãy dành chút thời gian ghé thăm đình làng, nơi thờ các vị tổ nghề. Hãy bước qua những con ngõ nhỏ, lắng nghe tiếng búa đập gốm, tiếng lửa rực cháy trong lò, và ngắm nhìn những đôi bàn tay khéo léo đang tạo hình từ đất. Ở đó, bạn sẽ cảm nhận được rằng, ánh lửa của tổ nghề chưa bao giờ tắt, và tinh hoa gốm Bát Tràng vẫn đang sống mãi cùng thời gian.
